Diamentowe elektrody w walce z „wiecznymi chemikaliami”
Naukowcy z Politechniki Gdańskiej i Uniwersytetu Mariborskiego opracują nowy materiał hybrydowy, który ma wychwytywać z wody związki PFAS, tzw. wieczne chemikalia, i od razu rozkładać je przy pomocy światła i prądu elektrycznego. Narodowe Centrum Nauki przyznało na realizację badań ponad 1,6 mln zł (konkurs OPUS 30+LAP/Weave).
Naukowcy z Politechniki Gdańskiej i Uniwersytetu Mariborskiego opracują nowy materiał hybrydowy, który ma wychwytywać z wody związki PFAS, tzw. wieczne chemikalia, i od razu rozkładać je przy pomocy światła i prądu elektrycznego. Narodowe Centrum Nauki przyznało na realizację badań ponad 1,6 mln zł (konkurs OPUS 30+LAP/Weave).
PFAS to bardzo liczna rodzina syntetycznych związków. Odpychają one wodę i tłuszcz, są odporne na wysoką temperaturę. Można je znaleźć m.in. w patelniach z nieprzywierającą powłoką, kurtkach przeciwdeszczowych, opakowaniach na żywność, czy kosmetykach. Ich największa zaleta, czyli trwałość, jest też największym problemem, jaki stwarzają.
W środowisku naturalnym praktycznie nie ulegają rozkładowi, za to łatwo się przemieszczają wraz z wodą i gromadzą w organizmach. Z dostępnych badań naukowych wynika, że mogą wiązać się z osłabieniem odporności, zaburzeniami pracy wątroby i tarczycy, podwyższonym cholesterolem oraz niektórymi nowotworami (badania 1, badania 2). Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem już w 2023 r. uznała PFOA, związek należący do grupy PFAS, za czynnik rakotwórczy dla ludzi. Unia Europejska proceduje obecnie jedne z najbardziej kompleksowych ograniczeń PFAS, obejmujące ponad 10 tys. związków, dla większości sektorów ich zastosowania.
Czy da się skutecznie usuwać PFAS?
W ramach trzyletniego projektu „Heterogeniczne katalizatory węgiel-węgiel do mineralizacji PFAS: Badania podstawowe procesów fotoelektrochemicznych na elektrodach polimerowodiamentowych o strukturze sp²/sp³ (C4PFAS) naukowcy z Polski i Słowenii będą pracować nad innowacyjnym rozwiązaniem, które ma pomóc w walce z PFAS. Liderem badań po stronie polskiej jest Politechnika Gdańska.
– Usuwanie związków PFAS z wody jest dziś możliwe, ale głównie przez ich wyłapywanie z użyciem węgla aktywnego, żywic jonowymiennych, czy w procesie odwróconej osmozy. W efekcie powstają skażone złoża i koncentraty, które ktoś musi potem zutylizować, najczęściej w wysokich temperaturach. Prawdziwe niszczenie PFAS, np. wysoko temperaturowe spalanie, wciąż jest drogie energetycznie – tłumaczy dr inż. Mateusz Ficek z Katedry Optoelektroniki na Wydziale Elektroniki, Telekomunikacji i Informatyki PG, który kieruje projektem po stronie polskiej. – Dlatego, szukamy materiału, który nie tylko wyłapie PFAS z wody, ale też je rozłoży. Obecne metody zwykle robią jedno z dwóch. Albo zatrzymują PFAS, na przykład na węglu aktywnym czy membranach, i wtedy problem przenosi się na zużyty filtr, albo niszczą je, ale zużywają przy tym bardzo dużo energii.
Dwa materiały w jednej elektrodzie
Zespół z PG zajmie się wytwarzaniem w plazmie mikrofalowej elektrod z nanostruktur diamentowych domieszkowanych borem i przeprowadzi badania fotoelektrochemicznego rozkładu PFAS. Natomiast naukowcy ze Słowenii, pod kierunkiem doc. dr. Sebastijana Kovačiča z Uniwersytetu Mariborskiego, przeprowadzą syntezę fluorowanych, porowatych polimerów, które selektywnie przyciągają PFAS, oraz zbadają ich działanie jako fotokatalizatorów. Najważniejszą częścią projektu będzie wspólna praca obu zespołów nad połączeniem tych dwóch materiałów w jedną elektrodę.
– Każdy z dwóch składników osobno jest znany. Nasze wcześniejsze badania pokazały, że elektrody diamentowe domieszkowane borem skutecznie rozkładają PFAS, i to aż do mineralizacji, czyli całkowitego rozbicia cząsteczek. Z kolei fluorowane polimery porowate badano dotychczas w laboratoriach jako sorbenty i fotokatalizatory – mówi dr inż. Mateusz Ficek. – Według przeglądu literatury, który zrobiliśmy przy pisaniu wniosku, nikt jednak dotąd systematycznie nie połączył tych dwóch materiałów w jedną hybrydową elektrodę do fotoelektrochemicznego niszczenia PFAS. To będą jedne z pierwszych takich prób.
Projekt otrzymał finansowanie w wysokości ponad 1,63 mln zł w konkursie OPUS 30+LAP/Weave Narodowego Centrum Nauki. To edycja dla projektów realizowanych we współpracy międzynarodowej: zespół polski finansuje NCN, a słoweński słoweńska agencja ARIS.
Grafenowe „ściany” hodowane w plazmie mikrofalowej
Dr inż. Mateusz Ficek pracuje w zespole prof. Roberta Bogdanowicza (diamondized.eu). Zajmuje się wytwarzaniem elektrod węglowych, przede wszystkim cienkich warstw diamentowych oraz węglowych nanościan domieszkowanych borem. Nanościany tworzą gęsty „las” pionowo ustawionych, kilkuwarstwowych ścian grafenowych o bardzo rozwiniętej powierzchni.
– Można powiedzieć, że hodujemy je w plazmie mikrofalowej. Dobierając skład gazów i domieszki, możemy dopasować ich strukturę i właściwości elektryczne do konkretnego zastosowania – wyjaśnia naukowiec. – Takie materiały mają szerokie zastosowanie, od elektroniki i czujników po ochronę środowiska. Tym ostatnim obszarem, czyli oczyszczaniem wody z trwałych zanieczyszczeń takich jak PFAS, zajmę się w projekcie C4PFAS.