Open Access i prawo autorskie

Otwarty dostęp (ang. Open Access; OA) oznacza, że każdy użytkownik Internetu ma możliwość nieodpłatnego i nieograniczonego technicznie dostępu do tych publikacji. Otwarty dostęp (Open Access) do publikacji naukowych jest jednym z elementów - obok otwartych danych badawczych, otwartych metod i protokołów badawczych, otwartego dostępu do narzędzi i wszelkich materiałów niezbędnych do powtórzenia danego badania,  otwartego oprogramowania, otwartego notatnika laboratoryjnego (in. otwartego notesu, otwartego notatnika badawczego), otwartych recenzji i otwartych zasobów edukacyjnych - składujących się na otwartość w nauce. W przypadku patentów, zasada obowiązująca mówi, że najpierw musi mieć miejsce komercjalizacja wyników i patentowanie, a dopiero potem publikowanie. Otwarty dostęp do publikacji naukowych musi być zgodny z prawami własności intelektualnej.

Otwarty dostęp w praktyce jest realizowany za pośrednictwem różnych opcji, m.in. tzw. drogi zielonej (samoarchiwizacji), czyli udostępniania artykułów w otwartych repozytoriach. W tym modelu to prenumeratorzy pokrywają koszty związane z procesem publikacji, co oznacza, że ich autorzy nie muszą wnosić opłat. Autorzy w tym modelu sami udostępniają - na wybranej licencji - za zgodą wydawcy w repozytorium lub np. na swojej stronie internetowej preprint lub/i postprint swojego artykułu opublikowanego w czasopiśmie naukowym. Autor w "zielonej" opcji zachowuje prawo ponownego wykorzystania swoich artykułów do różnych celów i nie ponosi opłat (koszty publikacji są pokrywane z opłat za prenumeratę wnoszonych przez biblioteki). Drugim rozwiązaniem jest wykorzystanie przez autora tzw. drogi złotej, oznaczającej publikowanie artykułu na wybranej licencji w otwartym czasopiśmie oferującym standardowo otwarty dostęp do wszystkich artykułów. Stosowane są także inne rozwiązania.

Dostęp do tekstów naukowych w otwartym dostępie jest darmowy, samo zaś ich publikowanie może wiązać się z wysokimi kosztami (z wyjątkiem tzw. "zielonej drogi"). Najczęściej stosowanym rozwiązaniem jest pokrywanie kosztów publikowania (APC – article processing charges) z grantów lub z dofinansowania z uczelni (wykazanych jako afiliacja pracownika naukowego). Poniżej przedstawiono wybrane źródła finansowania badań i publikacji naukowych:

• badania w ramach programów MNiSW,
• badania podstawowe - Narodowe Centrum Nauki,
• badania wspierające innowacje - Narodowe Centrum Badań i Rozwoju,
• badania w ramach programów - Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej,
• badania w ramach programów UE - m.in. CORDIS,
• doradztwo w zakresie przygotowania wniosków - Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych Unii Europejskiej,
• Zintegrowany System Usług dla Nauki,
• informacje dot. Grantów i konkursów w Polsce - Nauka w Polsce,
• rozwiązania przewidziane zgodne ze strategią uczelni.

Wśród korzyści modelu otwartego dostępu do publikacji naukowych dla społeczeństwa wymieniane są m.in.:

• lepszy obieg cyfrowych treści naukowych (publikacje, dane badawcze),
• podnoszenie jakości badań (przeciwdziałanie plagiatom),
• promocja nauki w społeczeństwie, efektywniejsze wydatkowanie środków publicznych.

Większa dostępność publikacji w zdecydowany sposób pozytywnie wpływa na prestiż i liczbę cytowani naukowców, pośrednio budując wysoki prestiż uczelni.

Prawo autorskie (ang. copyright, symbol: ©) - pojęcie prawnicze oznaczające ogół praw przysługujących autorowi utworu albo przepisy upoważniające autora do decydowania o użytkowaniu dzieła i czerpaniu z niego korzyści.

W Polsce obowiązuje Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych

Przedmiot prawa autorskiego:

• Musi to być rezultat pracy człowieka
• Musi to być przejaw działalności twórczej
• Musi mieć indywidualny charakter

Jeśli dzieło naszych rąk i umysłu zawiera w sobie pierwiastek indywidualnej działalności twórczej, to mamy do czynienia z utworem oraz z autorem.

Plagiat to przywłaszczenie sobie autorstwa cudzego dzieła lub jego fragmentu w oryginalnej lub zmodyfikowanej formie poprzez rozpowszechnianie go pod własnym nazwiskiem.

Skopiowanie całości lub fragmentu cudzego utworu bez dokonania żadnych zmian w tekście i przypisanie sobie autorstwa.

Plagiat jawny
Skopiowanie całości lub fragmentu cudzego utworu jednak w przekształconej, twórczej formie i przypisanie sobie autorstwa.

Plagiat ukryty
Przejęcie oryginalnego pomysłu badawczego lub koncepcji bez powołania się na autora.

Plagiat idei
Wykorzystanie znacznych fragmentów swojej własnej, wcześniej obronionej pracy (np. inżynierskiej/licencjackiej) w nowej pracy magisterskiej bez zaznaczenia tego faktu i podania autocytowania.

Autoplagiat
Wykorzystanie znacznych fragmentów swojej własnej, wcześniej obronionej pracy (np. inżynierskiej/licencjackiej) w nowej pracy magisterskiej bez zaznaczenia tego faktu i podania autocytowania.

Procedura antyplagiatowa na PG

Na podstawie prawa o szkolnictwie wyższym uczelnia ma obowiązek sprawdzania prac dyplomowych pod kątem plagiatu z użyciem Jednolitego Systemu Antyplagiatowego.
W wyniku dokonanej analizy powstaje raport, wskazującymi skalę podobieństwa do materiałów źródłowych.

W niektórych dziedzinach, powtarzalność pewnych fragmentów tekstu jest nieunikniona, np.:

• Chemia: Wzory sumaryczne związków chemicznych, równania reakcji czy opisy procedur laboratoryjnych często wyglądają bardzo podobnie w różnych pracach.
• Biologia: Sekwencje DNA, opisy standardowych metod badawczych czy nazwy gatunków są powtarzalne.
• Informatyka: Fragmenty kodu, opisy algorytmów czy standardowe definicje mogą być bardzo podobne w różnych pracach.

Ostateczna decyzja o plagiacie należy do promotora (lub komisji), który ocenia pracę w kontekście całej rozprawy, biorąc pod uwagę specyfikę danej dziedziny, charakter podobieństw i intencje autora.

Jak unikać plagiatu?

• Zawsze cytuj źródła, z których korzystasz.
• Staraj się używać własnych sformułowań.
• Jeśli powołujesz się na swoją pracę opublikowaną wcześniej, koniecznie podaj źródło.
• Zachowaj różnice w formie i strukturze względem oryginału.
• Jeśli masz wątpliwości, skonsultuj się z nauczycielem, promotorem lub ekspertem w danej dziedzinie.

Stosowanie narzędzi Generatywnej Sztucznej Inteligencji (GenAI) na Politechnice Gdańskiej reguluje Pismo okólne Rektora PG nr 29/2024.

Zgodnie z tym dokumentem, korzystanie z GenAI jest dozwolone pod warunkiem zachowania przejrzystości, etyki naukowej i poszanowania praw autorskich.

Odpowiedzialność studenta

Student jest autorem pracy. Narzędzie GenAI nie może być wskazane jako współautor pracy dyplomowej ani projektu. Nie posiada ono osobowości prawnej i nie może ponosić odpowiedzialności prawnej ani etycznej za treść pracy.

Student ponosi pełną odpowiedzialność za pracę, w tym za wszystkie zawarte w niej treści, obliczenia, dane, wyniki i opisy, również te przygotowane z wykorzystaniem GenAI.

Zawsze weryfikuj informacje wygenerowane przez AI

Narzędzia GenAI mogą generować nieprawdziwe lub zmyślone informacje, w tym:

• nieistniejące publikacje i źródła,
• błędne numery DOI,
• nieprawdziwe dane bibliograficzne i autorów,
• błędne wyniki lub obliczenia,
• nieprawdziwe dane i fakty.

Informacje uzyskane za pomocą GenAI należy krytycznie ocenić i zweryfikować w wiarygodnych źródłach naukowych. Do weryfikacji publikacji i danych bibliograficznych można wykorzystać m.in. Scopus, Web of Science oraz katalog biblioteczny Primo.

Dokumentowanie wykorzystania GenAI

Sposób dokumentowania wykorzystania narzędzi GenAI zależy od stopnia ich ingerencji w przygotowanie pracy.

Niski stopień ingerencji

Dotyczy m.in.:

• korekty językowej własnego tekstu,
• tłumaczenia,
• sprawdzania gramatyki i poprawności językowej.

W takim przypadku nie ma konieczności podawania nazw narzędzi, ich wersji ani zamieszczania promptów. Należy natomiast wypełnić "Oświadczenie o stosowaniu narzędzi o potencjalnie niskim stopniu ingerencji".

Treść oświadczenia:

„Oświadczam, że treści wygenerowane przy pomocy GenAI poddałem / poddałam krytycznej analizie i zweryfikowałem / zweryfikowałam.”

Wysoki stopień ingerencji

Dotyczy m.in.:

• generowania kodu,
• tworzenia grafik,
• zaawansowanej analizy danych,
• ideacji i generowania treści lub koncepcji.

W takim przypadku nie ma konieczności zamieszczania w pracy pełnej historii promptów. Należy jednak wypełnić "Oświadczenie o stosowaniu narzędzi o potencjalnie wysokim stopniu ingerencji" i wskazać wykorzystane narzędzia.

Treść oświadczenia:

„Korzystałam / korzystałem z następujących narzędzi o potencjalnie wysokim stopniu ingerencji, a treści wygenerowane przy pomocy GenAI poddałem / poddałam krytycznej analizie i zweryfikowałem / zweryfikowałam: [uzupełniona tabela].”

Szczegółowe zasady oraz wzory oświadczeń znajdują się w załączniku do Pisma okólnego Rektora PG nr 29/2024.

Chroń dane i informacje poufne

Przed wprowadzeniem treści do publicznego narzędzia GenAI upewnij się, że nie zawierają one informacji, których udostępnienie jest niedozwolone.

Do publicznych systemów GenAI nie należy wprowadzać:

• danych osobowych,
• nieopublikowanych wyników badań promotora lub zespołu badawczego,
• tajemnic przedsiębiorstwa,
• materiałów objętych prawami majątkowymi Politechniki Gdańskiej.

Zawsze sprawdzaj również warunki korzystania z wybranego narzędzia oraz zasady dotyczące przetwarzania wprowadzanych danych.

Cytowanie treści wygenerowanych przez GenAI

Jeżeli odpowiedź narzędzia GenAI jest bezpośrednim przedmiotem analizy lub zostaje wykorzystana jako cytat, sposób jej opisania należy dostosować do zasad określonych w Prawie okólnym Rektora PG nr 29/2024. W takim przypadku, za zgodą promotora, odpowiedź można ująć w bibliografii jako zasób niestandardowy.

Przykład zapisu w stylu numerycznym:

[X] OpenAI, Generatywna odpowiedź na prompt: „[treść promptu]”, model ChatGPT (wersja GPT-4o), 12.11.2024. [Online]. Dostępne w archiwum własnym autora / URL konwersacji. [Dostęp: 15.01.2025].

Źródło: Załącznik do Pisma okólnego Rektora PG nr 29/2024.