Etyka publikacyjna i odpowiedzialność naukowców w dobie AI. Spotkanie prorektorów uczelni technicznych na PG

W Sali Senatu PG spotkali się członkowie Kolegium Prorektorów ds. Nauki i Rozwoju Publicznych Wyższych Szkół Technicznych oraz Kolegium Prorektorów ds. Ogólnych, Organizacji i Kontaktów z Otoczeniem Społeczno-Gospodarczym Publicznych Wyższych Szkół Technicznych. 

Uczestników powitała ministra prof. Maria Mrówczyńska z MNiSW oraz prof. Krzysztof Wilde, rektor Politechniki Gdańskiej. Następnie prof. Dariusz Mikielewicz, prorektor ds. nauki, przedstawił uczelnię, jej potencjał badawczy oraz najważniejsze osiągnięcia naukowe. 

Sztuczna inteligencja – wsparcie czy zastępstwo dla naukowca? 

Jednym z głównych punktów spotkania było wystąpienie prof. Dariusza Czerwińskiego z Politechniki Lubelskiej zatytułowane „AI a rzetelność publikacyjna”. Prelegent zwrócił uwagę na rosnącą obecność narzędzi sztucznej inteligencji na niemal każdym etapie pracy badawczej i procesu publikacyjnego – od poszukiwania pomysłu i przeglądu literatury, przez formułowanie hipotez, analizę danych i interpretację wyników, aż po przygotowanie tekstu naukowego. 

Rozwój tych technologii rodzi jednak fundamentalne pytanie: czy sztuczna inteligencja pozostanie narzędziem wspierającym badaczy, czy zacznie przejmować zadania dotychczas zarezerwowane dla naukowców? 

Prof. Czerwiński omówił możliwości wykorzystania AI m.in. do wyszukiwania i porządkowania literatury naukowej, tworzenia kodu, analizowania danych oraz wspomagania procesu recenzowania artykułów. Zwrócił jednocześnie uwagę na ograniczenia tych rozwiązań, ryzyko generowania nieprawdziwych informacji i konieczność weryfikowania otrzymywanych wyników. 

Ważnym przesłaniem wystąpienia było rozróżnienie między wykorzystaniem AI jako narzędzia a bezkrytycznym przyjmowaniem generowanych przez nią treści. Sam fakt użycia sztucznej inteligencji nie przesądza bowiem o nierzetelności publikacji. Kluczowe pozostają wiarygodność źródeł, poprawność metod badawczych, jakość analiz i możliwość odtworzenia procesu prowadzącego do określonych wniosków. 

Prelegent podkreślał, że zamiast koncentrować się wyłącznie na pytaniu, czy dany tekst powstał przy udziale AI, należy przede wszystkim ustalić, czy przedstawionym w nim informacjom i wynikom można zaufać. 

Retrakcje publikacji i granice odpowiedzialności 

Problematykę odpowiedzialności badaczy rozwinięto podczas debaty „Etyka publikacyjna, retrakcje i granice odpowiedzialności w nauce”. 

Jednym z najważniejszych tematów dyskusji były retrakcje, czyli wycofywanie opublikowanych artykułów naukowych, oraz konsekwencje takich decyzji dla autorów, uczelni i całego środowiska akademickiego. Uczestnicy zwracali uwagę, że system publikowania wyników badań funkcjonuje pod silną presją liczby publikacji, cytowań i wskaźników oceny dorobku naukowego. Może to sprzyjać poszukiwaniu dróg na skróty, ale jednocześnie utrudniać jednoznaczną ocenę konkretnych przypadków. 

W dyskusji podnoszono potrzebę precyzyjnego rozróżniania świadomych nadużyć od błędów popełnionych w dobrej wierze, a także od sytuacji, w których zarzuty nierzetelności nie znajdują wystarczającego potwierdzenia. Zwracano uwagę, że samo podejrzenie nie powinno być traktowane jako dowód winy, a naukowcy muszą mieć możliwość odniesienia się do formułowanych wobec nich oskarżeń. 

Poruszono również kwestię odpowiedzialności wydawców i redakcji czasopism naukowych, w tym stosowania standardów etyki publikacyjnej oraz zasad postępowania w przypadkach podejrzenia nadużyć. Dyskutanci wskazywali, że choć istnieją międzynarodowe wytyczne dotyczące rzetelności publikacyjnej, ich przyjęcie nie zawsze oznacza konsekwentne przestrzeganie. 

Osobnym problemem jest ochrona reputacji naukowców. Uczestnicy debaty zwracali uwagę na ryzyko pochopnego formułowania publicznych oskarżeń, szczególnie gdy opierają się one na niepełnych danych lub niejednoznacznych przesłankach. Podkreślano znaczenie rzetelnego postępowania wyjaśniającego, opartego na faktach, a nie wyłącznie na wskaźnikach bibliometrycznych czy podejrzeniach. 

AI w recenzowaniu – nowe możliwości, nowe zagrożenia 

Istotną część dyskusji poświęcono również wykorzystaniu sztucznej inteligencji w procesie recenzowania prac naukowych. Narzędzia AI mogą pomagać w wykrywaniu nieprawidłowości, sprawdzaniu danych czy analizowaniu metod badawczych, jednak ich stosowanie wiąże się z dodatkowymi wyzwaniami. 

Jednym z nich jest poufność recenzowanych materiałów. Uczestnicy zastanawiali się, czy przekazywanie nieopublikowanych artykułów do ogólnodostępnych modeli językowych nie narusza praw autorów, zasad poufności procesu recenzyjnego oraz ochrony danych. Wskazywano przy tym na możliwość korzystania z zamkniętych systemów AI, działających w ramach infrastruktury danej instytucji. 

Zwrócono również uwagę na rosnące wymagania wobec recenzentów, którzy muszą nie tylko oceniać wartość naukową publikacji, ale coraz częściej także rozumieć sposób wykorzystania w badaniach zaawansowanych narzędzi informatycznych. Wymaga to nowych kompetencji, czasu i odpowiednich standardów postępowania. 

Spotkanie pokazało, że rozwój sztucznej inteligencji stawia przed uczelniami nie tylko wyzwania technologiczne, ale również organizacyjne, prawne i etyczne. Niezależnie od możliwości nowych narzędzi podstawą wiarygodności nauki pozostają przejrzystość metod badawczych, możliwość weryfikacji wyników oraz odpowiedzialność człowieka za publikowane treści.