Nowy początek
Dekretem z dnia 24 maja 1945 r. politechnika została przekształcona w polską państwową szkołę akademicką. Rektorem został prof. Stanisław Łukasiewicz.
Na początku kwietnia 1945 roku do Gdańska przybyła Delegacja Ministerstwa Oświaty ds. Politechniki Gdańskiej. Przystąpiono niezwłocznie do zabezpieczenia i odbudowy budynków uczelni. Zniszczenia wojenne oceniono łącznie na 16 proc. kubatury wszystkich budynków, zaś braki oszklenia na 80 proc. Naprawy wymagało ogrodzenie i rozbite bramy. Już w czerwcu uruchomiono uczelnianą elektrownię, a w lipcu rozpoczęto odbudowę ścian i dachu Laboratorium Wytrzymałościowego.
W odbudowie budynków pomagali zgłaszający się kandydaci na studia oraz pracownicy naukowi. Rozpoczęła działalność Bratnia Pomoc Studentów Politechniki Gdańskiej, nawiązująca do organizacji przedwojennej. Pierwsza kadra przybyła głównie z politechniki lwowskiej i warszawskiej. W sierpniu 1945 r. powołano bibliotekę, w której zasobach znalazły się ocalałe zbiory katedralne oraz starodruki.
Wobec zbliżającego roku akademickiego skoncentrowano się na przygotowaniu sal wykładowych, kreślarń i laboratoriów, a także organizacji dziekanatów i biblioteki.
Pierwszy po wojnie rok akademicki na Politechnice Gdańskiej to:
Choć warunki nauczania kadry i studentów były bardzo trudne, nauka rozpoczęła się 22 października 1945 r. Powołano Wydział Architektury, Wydział Budowy Okrętów, Wydział Chemiczny, Wydział Mechaniczny, Wydział Elektryczny, Wydział Inżynierii Lądowej i Wodnej.
Pierwszy wykład wygłosił prof. Ignacy Adamczewski. Jednak z powodu niedogrzania pomieszczeń zarządzono przerwę.
Oficjalna inauguracja odbyła się 9 kwietnia 1946 r. w Auditorium Maximum. Zebrani po raz pierwszy w murach Politechniki Gdańskiej wysłuchali pieśni Gaude Mater Poloniae, a wykład inauguracyjny wygłosił prof. M.T. Huber.
Politechnika powoli stawała na nogi. Najdłużej trwała odbudowa najbardziej zniszczonego Gmachu Głównego. Odbudowane zostały Aula, biblioteka główna, rektorat, kwestura oraz Katedra Rysunku, Malarstwa i Rzeźby.
Pierwsze lata po wojnie
Nauka połączyła nową, powojenną kartę Politechniki Gdańskiej z czasami międzywojennymi. Około 40 byłych studentów i absolwentów uczelni z okresu Wolnego Miasta związało się z uczelnią.
Wśród nich profesorowie: Stanisław Błaszkowiak, Bronisław Bukowski, Alfons Hoffman, Jerzy Doerffer, Józef Kazimierczak, Walerian Libura, Roman Lipowicz, Witold Nowacki, Wojciech Orszulok, Jerzy Pacześniak, Jan Piasecki, Aleksy Potocki, Aleksander Potyrała, Janusz Stanisławski, Janusz Staszewski, Mieczysław Rodkiewicz czy Witold Urbanowicz.
Po wojnie na PG pracowali wyjątkowi naukowcy. Prof. Aleksander Potyrała już w czasie wojny organizował kursy budowy okrętów na tajnej Politechnice Warszawskiej. Po wojnie, wraz z prof. Aleksandrem Rylkem, organizował na Politechnice Gdańskiej Wydz. Budowy Okrętów. Na najwyższym światowym poziomie były prace prof. M.T. Hubera dotyczące teorii sprężystości. Prof. A. Polak skonstruował maszynę parową zastosowaną na pierwszym polskim statku pełnomorskim s/s „Sołdek". Prof. A. Rylke jest autorem techniki wodowania bocznego, a prof. Jerzy Doerffer – połówkowej metody budowy kadłubów. Prof. L. Kobyliński jest twórcą pierwszego polskiego wodolotu „Zryw". Prof. W. Urbanowicz współorganizował polskie stocznie. Prof. W. Tomaszewski projektował obiekty portowe. W pracowni prof. M. Dębickiego powstał pierwszy polski samochód ciężarowy „Star 20”, a prof. E.T. Geislera – pierwsza polska obrabiarka do metali.
Twórcą powojennej koncepcji budowy miast i zagospodarowania pasa nadmorskiego był prof. W. Czerny. Architekci mieli wpływ na historyczną rekonstrukcję głównego miasta w Gdańsku. Pod kierunkiem prof. M. Osińskiego wykonano dokumentację historyczną, która stała się podstawą przywrócenia dawnego kształtu miasta. Prof. W. Nowacki był światowej klasy specjalistą w mechanice budowli, teorii sprężystości i termosprężystości.
Obiektami hydrotechnicznymi związanymi z rozbudową i budową portów, dróg i elektrowni wodnych zajmowali się profesorowie: W. Balcerski, R. Cebertowicz, St. Hückel i K. Pomianowski. Prof. R. Cebertowicz zajmował się zeskalaniem gruntów, głównie pod zagrożonymi obiektami zabytkowymi. Rozwojem energetyki zajmowali się profesorowie: R. Szewalski – konstruktor pierwszej polskiej turbiny parowej, K. Kopecki – twórca szkoły naukowej energetyki kompleksowej, a także St. Szpor – wybitny znawca wyładowań atmosferycznych oraz ochrony przed ich skutkami.
Znaczące osiągnięcia w chemii spożywczej oraz badaniach nad lekami mieli profesorowie: D. Tilgner, H. Niewiadomski i A. Ledóchowski.
Ponad 100 studentów przedwojennej politechniki włączyło się do odbudowy i rozbudowy zniszczonego w czasie wojny przemysłu. Ponad 20 z nich stanowiło kadrę kierowniczą instytutów naukowych i urzędów państwowych, prawie 40 pracowało w przemyśle kluczowym, najwięcej w: energetyce, górnictwie, hutnictwie, cukrownictwie i architekturze.
Rozbudowa kampusu i zmiany organizacyjne
Odbudowa uczelni po wojnie oraz jej dalszy rozwój wiązał się także z rozbudową kampusu. Liczne inwestycje w latach 50., 60., i 70. sprawiły, że kubatura budynków uczelni zwiększyła się o 185 proc. w stosunku do okresu międzywojennego.
W latach pięćdziesiątych oddano do użytku: siedzibę Wydziału Łączności, dobudowane skrzydła w budynku Wydziału Chemii, gmach Chemii, halę doświadczalną dla Wydziału Budownictwa Wodnego, gmach Budownictwa Wodnego oraz łącznik pomiędzy budynkami Laboratorium Wytrzymałościowego i Laboratorium Żelbetowego, przeznaczony dla Wydziału Budownictwa Lądowego, nową kotłownię i stację transformatorową, skrzydło budynku dla Katedry Wysokich Napięć, gmach dla Wydziału Budowy Okrętów i Wydziału Mechanicznego oraz Laboratorium Technologii Materiałów Maszynowych.
W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych oddano do użytku: budynek Wydziału Elektroniki, dobudowane skrzydło „B" Gmachu Głównego, budynek Wydziału Chemicznego oraz Instytutu Okrętowego, pawilon Małej Poligrafii, budynek dla działu Głównego Inżyniera ds. Aparatury oraz budynek dla Wydziału Elektrycznego.
Rosło także zapotrzebowanie na miejsca w domach studenckich. Na początku wybudowano dwa osiedla studenckie, przy ul. Hibnera (obecnie Do Studzienki) i ul. Wyspiańskiego, zaś w latach pięćdziesiątych aż siedem nowych akademików. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych wybudowano trzy dalsze akademiki, a także: Hotel Asystencki nr 1, budynek stołówki nr 6, Hotel Asystencki nr 2, kompleks Akademickiego Ośrodka Sportowego, Ośrodek Wypoczynkowy w Czarlinie, budynek Zespołu Opieki Zdrowotnej oraz pływalnię.
Rozbudowa uczelni wiązała się również ze zmianami organizacyjnymi. Wielokrotnie dochodziło do przekształcania, podziału lub łączenia wydziałów. Po Marcu 1968 roku ze względów politycznych zlikwidowano katedry a utworzono instytuty. Na wszystkich wydziałach utworzono po dwa lub trzy instytuty. Powstały także instytuty międzywydziałowe: Matematyki, Fizyki oraz Nauk Społecznych. W 1984 roku utworzono - istniejący do dziś - Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej.
Rosnąca wspólnota akademicka
W porównaniu do okresu przed 1945 rokiem, liczba studentów PG znacznie wzrosła. Na przestrzeni lat miała jednak liczne wahania. Pod koniec lat pięćdziesiątych na uczelni studiowało 5171 osób. W latach sześćdziesiątych i pierwszej połowie lat siedemdziesiątych następował wzrost tej liczby, aż do 8865 w 1975 r.
Studenci aktywnie współuczestniczyli w życiu uczelni. Dotyczyło to szczególnie spraw socjalno-bytowych, działalności kół naukowych, kultury, sportu, turystyki. Od początku w „Bratniaku” działała Bratnia Pomoc Studentów Politechniki Gdańskiej, a także Koło Studentów Techniki Okrętowej „Korab”. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych Gdańsk stał się „stolicą kultury studenckiej” w Polsce. Tu działał teatrzyk „Bim-Bom", z którym związani byli Jacek Fedorowicz, Bogumił Kobiela i Zbigniew Cybulski oraz Kabaret „π”. Centrum życia studenckiego stał się „Żak", klub „Kwadratowa" oraz kluby zlokalizowane w domach studenckich. Studenci mieli swoją „Kronikę Studencką", Dyskusyjny Klub Filmowy DKF, Studencką Agencję Radiową SAR oraz Chór Politechniki Gdańskiej. W latach 50-tych pionierska była samorządowa działalność Parlamentu Studentów Politechniki Gdańskiej.
W studenckim ruchu sportowym i rekreacyjnym inspirującą i organizacyjną rolę spełniał Akademicki Związek Sportowy. Organizowane były regularne rajdy wiosenne i jesienne, połączone ze śpiewaniem studenckich piosenek zwanych „Bazuny” oraz „Fify”.
Społeczność akademicka zawsze żywo reagowała na wydarzenia społeczno-polityczne w kraju i Europie. Wydarzeniom takim jak strajki studenckie w 1946 roku, polski październik 1956, Marzec ’68, wydarzenia grudniowe, Sierpień 1980 czy wprowadzenie stanu wojennego były niezwykle trudnymi okresami w dziejach PG. Studenci i naukowcy często byli szykanowani, zawieszani w zajęciach, relegowani z uczelni czy nawet aresztowani i więzieni.
Opracowanie: prof. Edmund Wittbrodt
